Hər bir müstəqil dövlətin möhkəmliyi, ilk növbədə, onun hüquqi əsaslarının nə dərəcədə düzgün müəyyənləşdirilməsindən və dövlət idarəçiliyinin qanunçuluq prinsipləri üzərində qurulmasından asılıdır. Dövlətin siyasi sistemi, hakimiyyət orqanlarının səlahiyyətləri, vətəndaşların hüquq və azadlıqları, cəmiyyətlə dövlət arasındakı münasibətlər aydın hüquqi normalarla tənzimlənmədikdə davamlı inkişafdan danışmaq mümkün deyil. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası məhz bu zərurətdən irəli gələrək müstəqil dövlətimizin hüquqi dayaqlarını müəyyən etmiş, demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət quruculuğu üçün fundamental baza yaratmışdır. 1995-ci il noyabrın 12-də referendum yolu ilə qəbul edilən Konstitusiya müstəqil Azərbaycanın siyasi və hüquqi həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Bu sənədin hazırlanması ölkənin müstəqillik əldə etməsindən sonra qarşıya çıxan ən mühüm vəzifələrdən biri idi. 1991-ci il oktyabrın 18-də qəbul edilmiş Dövlət müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktında yeni Konstitusiyanın hazırlanması nəzərdə tutulsa da, müstəqilliyin ilk illərində yaranmış ağır siyasi vəziyyət bu prosesin həyata keçirilməsini çətinləşdirmişdi. Ölkədə hakimiyyət böhranı, idarəçilik mexanizmlərinin formalaşmaması, anarxiya və qanunçuluğun təmin edilməsindəki problemlər dövlət quruculuğunun bütün sahələrinə mənfi təsir göstərirdi.
1993-cü ildə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin xalqın tələbi ilə yenidən hakimiyyətə qayıdışı ölkədə sabitliyin bərpası və dövlət idarəçiliyinin yenidən qurulması üçün həlledici şərait yaratdı. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə dövlət quruculuğunun hüquqi əsaslarının formalaşdırılması prioritet vəzifəyə çevrildi. Yeni Konstitusiyanın hazırlanması da bu genişmiqyaslı prosesin mühüm tərkib hissəsi idi. Məqsəd müstəqil Azərbaycanın uzunmüddətli inkişafını təmin edəcək, hakimiyyətin təşkili və vətəndaş hüquqlarının müdafiəsi üçün aydın prinsiplər müəyyənləşdirəcək Əsas Qanun yaratmaq idi. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Konstitusiya ilə bağlı mövqeyində iki prinsip xüsusi yer tuturdu: dövlətin sabit və demokratik əsaslarla fəaliyyət göstərməsi, hakimiyyətin xalqın iradəsinə söykənməsi. Ümummilli Lider Heydər Əliyev vurğulayırdı ki, ali icra, qanunvericilik və məhkəmə hakimiyyəti xalqın iradəsinə əsaslanmalı, seçkilər vasitəsilə təmin olunmalıdır. Bu yanaşma hakimiyyət bölgüsünün formal mexanizm deyil, demokratik dövlət idarəçiliyinin əsas şərti kimi qəbul edildiyini göstərirdi.
Ümummilli Lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə Konstitusiya komissiyası tərəfindən hazırlanan layihə ümumxalq referendumuna çıxarıldı. 1995-ci il noyabrın 12-də seçicilərin 86 faizi səsvermədə iştirak etdi və onların 91,9 faizi Konstitusiyanın qəbul edilməsini dəstəklədi. Əsas Qanun noyabrın 27-də qüvvəyə mindi. Bu nəticə yeni Konstitusiyanın xalqın iradəsinə əsaslandığını və müstəqil dövlət quruculuğunun ictimai dəstək qazandığını nümayiş etdirirdi. Konstitusiyanın əsas mahiyyətini təşkil edən prinsiplərdən biri hüquqi dövlət quruculuğudur. Hüquqi dövlət o deməkdir ki, dövlət orqanlarının fəaliyyəti qanunla müəyyən edilir, onların səlahiyyətləri hüquqi çərçivədə həyata keçirilir və hər bir vətəndaşın hüquqları dövlət tərəfindən qorunur. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası qanunların aliliyini dövlət idarəçiliyinin fundamental prinsiplərindən biri kimi müəyyən etməklə, dövlət-vətəndaş münasibətlərinin hüquqi əsaslar üzərində qurulmasına şərait yaratmışdır. Konstitusiyada hakimiyyət bölgüsünün əsas prinsiplərinin müəyyən edilməsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətinin fəaliyyət çərçivəsinin müəyyənləşdirilməsi dövlət idarəçiliyində səlahiyyətlərin bölgüsünü və hər bir hakimiyyət qolunun hüquqi statusunu aydınlaşdırır. Bu sistemin məqsədi dövlət hakimiyyətinin qanunla müəyyən edilmiş qaydada həyata keçirilməsini təmin etmək, idarəetmədə hüquqi məsuliyyəti gücləndirmək və dövlət orqanlarının fəaliyyətini konstitusion prinsiplərə uyğunlaşdırmaqdır. Əsas Qanunun ən mühüm istiqamətlərindən biri insan və vətəndaş hüquqlarının, azadlıqlarının müdafiəsidir. Təqdim olunan materialda qeyd olunduğu kimi, Konstitusiyanın 48 maddəsi bilavasitə insan hüquqlarına və onların təminatlarına həsr edilmişdir. Bu, insanın hüquqi dövlətin mərkəzində dayandığını göstərən mühüm göstəricidir. Konstitusiyanın insan hüquq və azadlıqlarına dair müddəalarının əsasını bir sıra beynəlxalq hüquqi sənədlərin prinsipləri təşkil etmişdir. Beləliklə, milli hüquq sistemi ümumbəşəri hüquq dəyərləri ilə uzlaşdırılmışdır.
Azərbaycan Konstitusiyasında hüquq və azadlıqların dilindən, dinindən, irqindən və etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq ölkədə yaşayan bütün vətəndaşlara şamil olunması mühüm prinsip kimi təsbit edilmişdir. Bu müddəa cəmiyyətdə bərabərlik və hüquqi müdafiə anlayışlarının möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Vətəndaşın hüquqlarının qorunması yalnız qanunvericilikdə müvafiq müddəaların yer alması ilə məhdudlaşmır; həmin hüquqların təmin edilməsi dövlət hakimiyyəti orqanlarının başlıca vəzifələrindən biri kimi müəyyən edilir. Konstitusiyanın qəbul edilməsi ilə hüquqi dövlət quruculuğunun yeni institusional mexanizmlərinin yaradılması da nəzərdə tutulmuşdu. Bu baxımdan konstitusiya ədalət mühakiməsi orqanının təsis edilməsi mühüm yenilik idi. Konstitusiyada bu təsisatın dövlət hakimiyyəti sistemində yeri və rolu müəyyənləşdirilmiş, sonradan onun fəaliyyətə başlaması üçün hüquqi və təşkilati addımlar atılmışdır. 1997-ci il oktyabrın 21-də “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Qanun qəbul edildi. 1998-ci il iyulun 14-də Milli Məclisin qərarı ilə Konstitusiya Məhkəməsinin hakimləri təyin olundu. Həmin il iyulun 18-də Heydər Əliyevin imzaladığı Fərmanla məhkəmənin müstəqilliyinin və hakimlərinin hüquqi statusunun təmin edilməsi istiqamətində mühüm addım atıldı və qurum rəsmi fəaliyyətə başladı. Konstitusiya Məhkəməsinin yaradılması Əsas Qanunun aliliyinin təmin edilməsi, konstitusion prinsiplərin hüquqi sistemdə qorunması və konstitusiya nəzarətinin institusional əsaslarının formalaşdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyırdı. Bu addım Konstitusiyanın yalnız qəbul edilmiş siyasi-hüquqi sənəd olaraq qalmasının deyil, onun müddəalarının dövlət həyatında işlək mexanizmlərlə təmin olunmasının vacibliyini nümayiş etdirirdi. Hüquqi dövlət quruculuğu dəyişməz və tamamlanmış proses deyil. Cəmiyyət inkişaf etdikcə, sosial-iqtisadi münasibətlər dəyişdikcə, dövlət idarəçiliyinin qarşısında yeni tələblər yarandıqca Konstitusiyanın müddəalarının təkmilləşdirilməsi zərurəti də meydana çıxır. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına müxtəlif illərdə referendum yolu ilə edilmiş dəyişikliklər bu yanaşmanın ifadəsidir.
2002-ci il avqustun 24-də keçirilmiş referendumla Konstitusiyanın 24 maddəsinə 29 dəyişiklik edildi. 2009-cu il martın 18-də keçirilən referendumda isə 25 maddəyə 30-dan artıq əlavə və dəyişiklik qəbul olundu. Bu dəyişikliklər sosial-iqtisadi inkişafın yaratdığı yeni şərait, insan hüquq və azadlıqlarının daha etibarlı təmin olunması və sosial dövlət prinsiplərinin genişləndirilməsi ilə əlaqədar idi. Onların ümumi məzmunu dövlətin hüquqi və institusional sisteminin dəyişən reallıqlara uyğunlaşdırılmasına xidmət edirdi. 2016-cı il sentyabrın 26-da keçirilmiş referendum Konstitusiyanın təkmilləşdirilməsi prosesində növbəti mərhələ oldu. Bu referendum nəticəsində Konstitusiyanın 29 maddəsinə 41 əlavə və dəyişiklik edildi. Dəyişikliklər ali dövlət hakimiyyəti və məhkəmə hakimiyyəti orqanlarının, habelə bələdiyyələrin fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsini, insan hüquq və azadlıqlarının daha səmərəli təmin edilməsini və onların müdafiəsində dövlətlə bələdiyyələrin məsuliyyətinin artırılmasını nəzərdə tuturdu. Həmin dəyişikliklər əsasında Birinci vitse-prezidentlik institutu yaradıldı. Bu, dövlət idarəetmə sistemində yeni təsisatın formalaşması və idarəçilik mexanizminin yenilənməsi baxımından mühüm hadisə idi.
Konstitusiyanın əhəmiyyəti yalnız dövlət hakimiyyətinin təşkilində və hüquqi institutların yaradılmasında deyil, həm də dövlətin strateji məqsədlərinin müəyyənləşdirilməsində özünü göstərir. Əsas Qanunda müstəqilliyin, suverenliyin və ərazi bütövlüyünün qorunması, cəmiyyətin demokratikləşdirilməsi, vətəndaş cəmiyyətinin bərqərar olması, qanunların aliliyini təmin edən hüquqi və dünyəvi dövlət qurulması, bazar iqtisadiyyatına xas münasibətlərin formalaşdırılması kimi hədəflər təsbit edilmişdir. Bu məqsədlər dövlətin uzunmüddətli inkişaf istiqamətini müəyyən edən fundamental prinsiplərdir. Bu gün həmin prinsiplərin əhəmiyyəti daha aydın görünür. Azərbaycan yeni reallıqlar şəraitində müstəqil siyasətini milli maraqlara əsaslanaraq davam etdirir və Konstitusiyanın tələblərindən irəli gələn hüquqi çərçivədə strateji hədəflərinə doğru irəliləyir. Xüsusilə ərazi bütövlüyünün və suverenliyin bərpasından sonra Konstitusiyanın hüquqi qüvvəsinin ölkənin bütün ərazilərində təmin edilməsi dövlətçilik baxımından yeni mərhələ yaratmışdır.
2025-ci ilin “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan edilməsi də bu tarixi məqamın əhəmiyyətini ifadə edirdi. 1995-ci ildə Konstitusiyanın qəbul edilməsinin 30-cu, Vətən müharibəsində qələbənin isə 5-ci ildönümünün qeyd olunduğu bir vaxtda dövlətin Əsas Qanunu ilə suverenlik anlayışının qarşılıqlı bağlılığı xüsusi aktuallıq qazandı. Prezident İlham Əliyevin 2024-cü il 28 dekabr tarixli Sərəncamı ilə 2025-ci il “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan edildi, 2025-ci il 11 fevral tarixli Sərəncamla isə bu çərçivədə Tədbirlər Planı təsdiq olundu. Konstitusiyanın 30 illik yubileyi ilə əlaqədar “Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 30 illiyi (1995–2025)” yubiley medalının təsis edilməsi də hüquqi dövlət quruculuğuna verilən qiymətin göstəricisidir. Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə 2025-ci il oktyabrın 10-da qəbul edilmiş Qanunla təsis edilən medal Konstitusiyanın hazırlanmasına və təkmilləşdirilməsinə, onun təbliğinə, qanunvericilik və hüquq sisteminin inkişafına, Konstitusiyanın aliliyinin təmin edilməsinə, dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsinə və insan hüquqlarının müdafiəsinə töhfə verən şəxslərin xidmətlərinin qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur.
Bütün bu məqamlar göstərir ki, Konstitusiya hüquqi dövlətin yalnız başlanğıc sənədi deyil, onun gündəlik fəaliyyətinin və davamlı inkişafının əsas meyarıdır. Əsas Qanunun prinsiplərinin real həyatda tətbiqi dövlət orqanlarının məsuliyyətini, vətəndaşların hüquqi təminatlarını və cəmiyyətin dövlət institutlarına inamını gücləndirir. Konstitusiyanın aliliyinə hörmət, qanunçuluğun qorunması və insan hüquqlarına diqqət demokratik dövlətin möhkəmliyini müəyyən edən əsas amillərdir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası milli dövlətçilik ənənələrini müasir hüquqi prinsiplərlə birləşdirərək ölkənin inkişafına möhkəm zəmin yaratmışdır. Onun qəbul edilməsi müstəqil Azərbaycanın hüquqi dövlət quruculuğuna keçidini rəsmiləşdirmiş, sonrakı dəyişikliklər isə hüquqi sistemin yeni tələblərə uyğun inkişafına imkan vermişdir. Konstitusiyanın əsas dəyəri onun müddəalarının yalnız kağız üzərində təsbit olunmasında deyil, dövlətin və cəmiyyətin fəaliyyətinə istiqamət verən canlı hüquqi norma kimi qəbul edilməsindədir.
Şahin Seyidzadə
Milli Məclisin deputatı
Azinformasiya.az